El Inca Garcilaso y la lengua general

Español

Por Mario Vargas Llosa

Mario Vargas Llosa

Hijo de un conquistador español y de una princesa inca, nacido en el Cusco el 12 de abril de 1539, la infancia y juventud de Gómez Suárez de Figueroa transcurrieron en una circunstancia privilegiada: el gran trauma de la conquista y destrucción del Incario era reciente, se conservaba intacto en el recuerdo de indios y españoles, y los fastos y desgarros de la colonización, con sus luchas sangrientas, enconos, quimeras, proezas e iniquidades tenían lugar poco menos que ante los ojos del joven mestizo y bastardo cuya conciencia se impregnó de aquellas imágenes sobre las que su memoria volvería medio siglo después, ávidamente.

A los veinte años, en 1560, Gómez Suárez de Figueroa partió a España, adonde llegó luego de un larguísimo viaje que lo hizo cruzar la Cordillera de los Andes, los arenales de la costa peruana, el mar Pacífico, el Caribe, el Atlántico y las ciudades de Panamá, Lisboa y, finalmente, Sevilla. Fue a la corte con un propósito concreto: reivindicar los servicios prestados por su padre, el capitán Garcilaso de la Vega, en la conquista de América y obtener por ello, de la corona, las mercedes correspondientes. Sus empeños ante el Consejo de Indias fracasaron, por las volubles lealtades de aquel capitán, a quien perdió la acusación de haber prestado su caballo al rebelde Gonzalo Pizarro en la batalla de Huarina, episodio que lo atormentaría siempre y que el joven  mestizo trató luego de refutar o atenuar, en sus libros. Rumiando su frustración, fue a sepultarse en un pueblecito cordobés, Montilla, donde pasó muchos años en total oscuridad. Salió de allí, por breve tiempo, para combatir entre marzo y diciembre de 1570, en la mesnada del Marqués de Priego, contra la rebelión de los moriscos en las Alpujarras de Granada, donde ganó, sin mucho esfuerzo, sus galones de capitán.

En Montilla, luego en Córdoba, amparado por sus parientes paternos, vivió una existencia ordenada de la que sabemos, apenas, su afición a los caballos, que embarazó a una criada, la que le dio un hijo, que apadrinó abundantes bautismos y negoció unos censos nada menos que con don Luis de Góngora. Y, lo más importante, que se dedicó a leer y estudiar con provecho y vocación pues, cuando, en 1570, aparezca su primer libro, una delicada traducción del italiano al español de un libro de teología y filosofía neoplatónica, los Diálogos de amor, de León Hebreo, el cusqueño de Montilla, que para entonces ha cambiado su nombre por el de Inca Garcilaso de la Vega, se ha vuelto un fino espíritu, impregnado de cultura renacentista y dueño de una prosa tan limpia como el aire de las alturas andinas. El libro fue prohibido por la Inquisición, y el Inca, cauteloso, se apresuró a dar la razón a los inquisidores admitiendo que no era bueno que semejante obra circulara en lengua vulgar «porque no era para vulgo».

Para entonces, estaba empeñado en una empresa intelectual de mayor calado: la historia de la expedición española a la Florida, capitaneada por Hernando de Soto y, luego, por Luis de Moscoso, entre 1539 y 1543, aprovechando los recuerdos del capitán Gonzalo Silvestre, un viejo soldado que participó en aquella aventura y a quien Garcilaso había conocido en el Cusco. Aunque, en sus páginas, el Inca alega, dentro de los tópicos narrativos de la época, ser un mero escriviente de los recuerdos de Silvestre y de otros testigos e historiadores de aquella desventurada expedición, La Florida del Inca, impresa en Lisboa en 1605, es, en verdad, una ambiciosa relación de arquitectura novelesca, impregnada de referencias clásicas y escrita con la alianza de peripecias, dramatismo, destellos épicos y colorido de las mejores narraciones caballerescas. Este texto basta para hacer de él uno de los mejores prosistas del Siglo de Oro.

En La Florida, el Inca dice, defendiéndose de una imputación que caerá sobre él en el futuro —ser más un literato que un historiador—: «Toda mi vida, sacada la buena poesía, fui enemigo de ficciones, como son libros de caballerías y otros semejantes» (II, I, XXVIII). No tenemos por qué dudar de su palabra ni de sus buenas intenciones de historiador. Pero acaso podamos decir que, en su tiempo, las fronteras entre historia y literatura, entre realidad y ficción, eran imprecisas y desaparecían con frecuencia. Eso ocurre, más que en ninguna otra de sus obras, en La Florida, una historia que Garcilaso  conoció a través de los recuerdos —materia subjetiva a más no poder— de un viejo soldado empeñado en destacar su protagonismo en la aventura, y de apenas un par de testimonios escritos. En verdad, aunque la materia prima de La Florida sea historia cierta, su proyección en el libro de Garcilaso, de prosa cautivadora y diestro manejo narrativo, idealiza el relato verídico hasta trastocarlo en narración épica, en una hermosa ficción histórica, la primera de raigambre hispanoamericana.

Aunque contó con el testimonio del capitán Gonzalo Silvestre, que había participado en la conquista de la Florida en la expedición de Hernando de Soto, y consultó las relaciones de dos testigos presenciales —Juan Coles y Alonso de Carmona— Garcilaso no pisó aquellas tierras, ni conoció aquellos nativos, ni las lenguas que hablaban, de modo que, pese a sus esfuerzos por ceñirse a la verdad histórica, en La Florida del Inca debió recurrir a menudo a su imaginación para llenar los vacíos y colorear con detalles, precisiones y anécdotas la empresa que narraba. Lo hizo con la eficacia y el talento de los mejores narradores de su tiempo. Se ha dicho que el modelo de esta primera obra de aliento del Inca Garcilaso fueron las novelas de caballerías y esta realidad salta a la vista cuando se coteja este hermoso libro con las épicas aventuras de Amadises, Espliandanes o Tristán de Leonis.

Son caballerescos los discursos, literarios y altisonantes, que intercambian indios y españoles y la vocación ceremonial que comparten, de lo que es ejemplo eximio la perorata del cacique Vitachuco a sus hermanos que van a persuadirlo de que acepte la paz (II, I, XXI). Los nativos de la Florida tienen el mismo sentido puntilloso de la honra y el honor de los castellanos, la noción renacentista del valor, la reputación, las apariencias, la predisposición a los desplantes y gestos teatrales, y son feroces en sus castigos contra las adúlteras en tanto que no parece enojarlos en absoluto el caso de los adúlteros. Ocurre, como dice Luis Loayza, que «Los indios son en realidad españoles disfrazados; no sólo su estilo sino todas sus ideas son europeas. Cabe suponer que es Garcilaso quien habla por ellos y los hace exponer sus propias opiniones sobre el honor, la fama, la lealtad, el valor, la religión natural, tal vez las injusticias de la conquista»¹. Los nombres de los caciques suenan más a vasco que a aborigen (Hirrihigua, Mucozo, Urribarracuxi) y hay en La Florida algunos animales legendarios, como el lebrel Bruto que captura a cuatro indios en la provincia de Ocali. Las cifras del relato son exageradas, a menudo irreales y esta inflación imaginaria afecta también a personajes y  sucesos. Pero no hay que reprochárselo, pues de estas licencias resultan algunas de las delicias del libro. Por ejemplo, esta descripción del curaca obeso: «Era Capasi hombre grosísimo de cuerpo, tanto que, por la demasiada gordura y por los achaques e impedimentos que ella suele causar, estaba de tal manera impedido que no podía dar un solo paso ni tenerse en pie. Sus indios lo traían en andas doquiera que hubiese de ir, y lo poco que andaba por su casa era a gatas» (II, II, XI). Ni siquiera falta en esta historia caballeresca una aventura sentimental: la del sevillano Diego de Guzmán, enamoradizo y tahur, que, prendado de una india, hija del curaca Naguatex, a la que pierde en el juego, decide quedarse a vivir entre los indios antes que desprenderse de su amada.

Por lo demás, el Inca no se siente limitado a referir los hechos. Va más allá y describe lo que sus personajes imaginan, algo que no es prerrogativa de historiador sino de novelista. Al cacique Vitachuco «Ya le parecía verse adorar de las naciones comarcanas y de todo aquel gran reino por los haber libertado y conservado sus vidas y haciendas: imaginaba ya oir los loores y alabanzas que los indios, por hecho tan famoso y con grandes aclamaciones le habían de dar. Fantaseaba los cantares que las mujeres y niños en sus corros, bailando delante de él, habían de cantar, compuestos en loor y memoria de sus proezas, cosa muy usada entre aquellos indios» (II,I, XXIII).

Nada de esto desmerece un ápice la poderosa verosimilitud que emana de La Florida y que mantiene en vilo la atención del lector. Pero este poder de persuasión brota más de lo literario que de lo histórico, antes de la destreza narrativa del Inca que de su fidelidad al hecho sucedido. Todo el libro está impregnado de episodios y pequeñas anécdotas de extraordinario vigor narrativo, de hechos sorprendentes o situaciones excepcionales que hechizan al lector: «... porque Juan López Cacho, con lo mucho que había trabajado en el agua y con el gran frío que hacía, se había helado y quedado como estatua de palo sin poder menear pie ni mano» (II, II, XIII). O esta tétrica escena, en la que, luego de la batalla, los españoles «se ocuparon de abrir indios muertos y sacar el unto para que sirviese de ungüentos y aceites para curar las heridas» (III, XXX). Pero acaso el más soberbio ejemplo sea el episodio en el que, el cacique Vitachuco, prisionero de Hernando de Soto, luego de un  desplante corporal aparatoso —acaso una invocación a la divinidad— se lanza sobre su captor al que, antes de ser atravesado por diez o doce espadas, desbarata de un puñetazo:

Siete días después de la refriega y desbarate pasado, al punto que el gobernador y el cacique habían acabado de comer, que por hacerlo amigo le hacía el general todas las caricias posibles, Vitachuco se enderezó sobre la silla en que estaba sentado y, torciendo el cuerpo a una parte y a otra, con los puños cerrados extendió los brazos a un lado y a otro y los volvió a recoger hasta poner los puños sobre los hombros y de allí los volvió a sacudir una y dos veces con tanto ímpetu y violencia que las canillas y coyunturas hizo crujir como si fueran cañas cascadas. Lo cual hizo por despertar y llamar las fuerzas para lo que pensaba hacer, que es cosa ordinaria y casi convertida en naturaleza hacer esto los indios de la Florida cuando quieren hacer alguna cosa de fuerzas.

Habiéndolo, pues, hecho, Vitachuco se levantó en pie con toda la bravosidad y fiereza que se puede imaginar y en un instante cerró con el adelantado, a cuya diestra había estado al comer, y, asiéndole con la mano izquierda por los cabezones, con la derecha a puño cerrado le dio un tan gran golpe sobre los ojos, narices y boca que sin sentido alguno, como si fuera un niño, lo tendió de espaldas a él y a la silla en que estaba sentado, y para acabarlo de matar se dejó caer sobre él dando un bramido tan recio que un cuarto de legua en contorno se pudiera oír.

Los caballeros y soldados que acertaron a hallarse a la comida del general, viéndole tan mal tratado y en tanto peligro de la vida por un hecho tan extraño y nunca imaginado, echando mano a sus espadas arremetieron a Vitachuco y a un tiempo le atravesaron diez o doce de ellas por el cuerpo, con que el indio cayó muerto, blasfemando del cielo y de la tierra por no haber salido con su mal intento. (II, I, XXVIII).

Pero, aunque La Florida sea ya una obra maestra, el libro que ha inmortalizado y convertido en símbolo a Garcilaso, son los Comentarios Reales, cuya primera parte, dedicada al Imperio de los Incas, se publicaría asimismo en Lisboa, en 1609, cuando el Inca tenía 70 años, y la segunda, llamada  Historia General del Perú, sobre las guerras civiles y los comienzos de la Colonia, en 1617, un año después de su muerte. El Inca asegura que sólo escribió «lo que mamé en la leche y vi y oí a mis mayores», es decir, a esos parientes maternos, como Francisco Huallpa Tupac Inca Yupanqui, y los antiguos capitanes del emperador Huayna Cápac —tío de su madre—, Juan Pechuta y Chanca Rumachi, cuyas historias sobre el destruido Tahuantinsuyo maravillaron su infancia, en evocaciones que él graficó de manera fulgurante: «De las grandezas y prosperidades pasadas venían a las cosas presentes, lloraban sus Reyes muertos, enajenado su imperio y acabada su República. Estas y otras semejantes pláticas tenían los Incas y Pallas en sus vistas, y con la memoria del bien perdido siempre acababan su conversación en lágrimas y llanto, diciendo: Trocósenos el reinar en vasallaje».

Pero, pese a la solidez de sus recuerdos, a sus consultas epistolares a los cusqueños, y al vasto cotejo que realizó con otros historiadores de Indias, como Blas Valera, José de Acosta, Agustín de Zárate o Cieza de León, los Comentarios Reales deben tanto a la ficción como a la realidad, porque embellecen la historia del Tahuantinsuyo, aboliendo en ella, como hacían los amautas con la historia incaica, todo lo que podía delatarla como bárbara —los sacrificios humanos, por ejemplo, o las crueldades inherentes a guerras y conquistas— y aureolándola de una condición pacífica y altruista que sólo tienen las historias oficiales, auto-justificadoras y edificantes. Un gran garcilacista, José Durand, destaca con razón una tesis de Mariano Iberico, esbozada en 1939², según el cual esta visión «arquetípica y perfecta» con que el Inca Garcilaso describió el Tahuantinsuyo derivaba de la influencia platónica. El Inca, en efecto, traductor de una obra clásica del platonismo florentino (los Diálogos de amor de León Hebreo), y lector de muchos seguidores italianos de Platón, de Marsilio Ficino a Castiglioni, estaba profundamente contaminado de la filosofía del pensador heleno, y es muy plausible que su visión de la «forma ideal del imperio» que describió tuviese tanto o acaso más que ver con la noción platónica de la república ejemplar y prototípica que con la prosaica realidad.

Para resaltar más los logros del Incario, ignora todas las culturas y civilizaciones anteriores o contemporáneas a los Incas, o las llama primitivas y salvajes, viviendo en estado de naturaleza y esperando que llueva sobre ellas, maná civilizador, la colonización de los incas, cuyo dominio paternalista, magnánimo y pedagógico «los sacaban de la vida ferina y los pasaban a la humana». La descripción de las conquistas de los emperadores cusqueños es pocas veces guerrera; a menudo, un ritual trasplantado de las novelas de caballerías y sus puntillosos ceremoniales, en el que los pueblos, con sus curacas a la cabeza, se entregan a la suave servidumbre del Incario tan convencidos como los propios incas de la superioridad militar, cultural y moral de sus conquistadores. A veces, las violencias que éstos cometen son el correlato de su benignidad, pues las infligen en nombre del Bien para castigar el Mal, como el Inca Cápac Yupanqui, que, después de reducir pacíficamente incontables pueblos y tribus, ordena a sus generales que, en los valles costeros de «Uuiña, Camaná, Carauilli, Picta, Quellca y otros» hagan «pesquisa de sodomitas y en pública plaza quemasen vivos los que hallasen, no solamente culpados sino indiciados, por poco que fuese; asimismo quemasen sus casas y las derribasen por tierra u quemasen los árboles de sus heredades, arrancándolos de raíz porque en ninguna manera quedase memoria de cosa tan abominable» (II, XIII). Para ensalzar  la civilización materna, el Inca asimila a los emperadores cusqueños a la corrección política europea y a la implacable moral de la Contrarreforma.

Es verdad que algunas leyes del Imperio eran feroces, como la que penaba a las vírgenes del Sol que rompían sus votos de castidad a ser enterradas vivas y al hombre que las había amado a ser ahorcado, y «sacrificados también su mujer, hijos, criados y también sus parientes y todos los vecinos y moradores de su pueblo y todos sus ganados». Pero se apresura a añadir que esta ley «nunca se vio ejecutada, porque jamás se halló que hubiesen delinquido contra ello, porque... los indios del Perú fueron temerosísimos de sus leyes y observantísimos de ellas, principalmente de la que tocaban en su religión o en su Rey» (IV, III).

Respecto al imperio de los Incas, Garcilaso es un legitimista, un leal defensor y mantenedor de la línea oficial cusqueña y de su tradición excluyente y única. Su odio a Atahuallpa, al que llama «tirano» y presenta como advenedizo, traidor y cruel es el sentimiento que debía despertar el quiteño en la nobleza incaica cusqueña aliada a Huáscar, a la que aquél derrotó y despojó, mandando luego asesinar a su medio hermano, el monarca y descendiente legítimo de la línea imperial. Sus parientes maternos y su propia madre Isabel Chimpu Occllo vivieron de muy cerca las matanzas que perpetraron los generales de Atahuallpa al ocupar el Cusco, y aquella, niña todavía, y su hermano Francisco Túpac Inca Yupanqui, fueron parte de los miembros de la casa real cusqueña que escaparon a la carnicería, gracias, dice Garcilaso, a que  les quitaron «los vestidos reales y poniéndoles otros de la gente común» (XI, XXXVIII). Cuando el Inca describe los crímenes y torturas perpetradas por Atahuallpa contra los cusqueños desaparece toda la bonhomía y pacifismo que, según los Comentarios Reales, caracterizaba al Tahuantinsuyo y su libro estalla en escenas de violencia terrible: pero ésta sirve, justamente, para destacar más, por contraste, la vocación humana y bienhechora del Incario creado por Manco Capac frente al salvajismo inhumano de sus adversarios.

¿Por qué esta idílica visión del Imperio de los Incas ha alcanzado, pese a las enmiendas de los historiadores, una vigencia que ninguna de las otras, menos fantasiosas, haya merecido? A que Garcilaso fue un gran escritor, el más artista entre los cronistas de Indias, a que su palabra tan seductora y galana impregnaba todo lo que escribía de ese poder de sobornar al lector que sólo los grandes creadores infunden a sus ficciones.

Es un gran prosista, y su prosa rezuma poesía a cada trecho. Nos habla del «hervor de las batallas» y asegura que los habitantes de esa República feliz, como en las utopías renacentistas, «trocaban el trabajo en fiesta y regocijo». ¿Por qué lucían tan feraces los maizales? Porque los incas «echaban al maíz estiércol de gente, porque dicen que es el mejor». ¿Qué son esas majestuosas siluetas que surcan los cielos? Las «aves que los indios llaman cúntur, que son tan grandes que muchas se han visto tener cinco varas de medir, de punta a punta de las alas. Son aves de rapiña y ferocísimas, aunque la naturaleza, madre común, por templarles la ferocidad les quitó las garras; tienen las manos como pies de gallina, pero el pico tan feroz y fuerte, que de una herronada rompen el cuero de una vaca; que dos aves de aquéllas la acometen y matan, como si fueran lobos. Son prietas y blancas, a remiendos, como las urracas».

Su paisaje favorito es, claro, el de los Andes, «aquella nunca jamás pisada de hombres ni de animales, inaccesible cordillera de nieves que corre desde Santa Marta hasta el Estrecho de Magallanes...». Pero la visión de la costa y sus pálidos desiertos y playas espumosas le inspira también descripciones deslumbrantes, como la de los alcatraces pescando: «A ciertas horas del día, por la mañana y por la tarde —debe ser a las horas que el pescado se levanta a sobreaguarse o cuando las aves tienen más hambre—, ellas se ponen muchas juntas, como dos torres en alto, y de allí, como halcones de altanería, las alas cerradas, se dejan caer a coger el pescado, y se zambullen y entran debajo del agua, que parece que se han ahogado; debe ser por huirles mucho el pescado; y cuando más se certifica la sospecha, las ven salir con el pez atravesado en la boca, y volando en el aire se lo engullen. Es gusto ver caer unas y oír los golpazos que dan en el agua; y al mismo tiempo ver salir otra con la pesca hecha, y ver otras que, a medio caer, se vuelven a levantar y subir en alto, por desconfiar del lance. En suma, es ver doscientos halcones juntos en altanería que bajan y suban a veces, como los martillos del herrero» (VII, XIX). Hombre de vida tranquila y disciplinada, según revelan los documentos que nos han llegado de él, Garcilaso proyecta ese ideal doméstico privado sobre el Imperio de los Incas en el que alaba, antes que nada, «su orden y concierto». La manía de la limpieza era tal, afirma, que los Incas mandaban dar «azotes en los brazos y piernas» a los súbditos desaliñados, y los emperadores cusqueños, en su manía del aseo, exigían como tributos «canutos de piojos» en su «celo amoroso de los pobres impedidos, por obligarles a que se despiojasen y limpiasen» (V, VI).

Muchas páginas de antología hay en los Comentarios Reales. Pequeñas historias relatadas con la destreza de un cuentista consumado, como la aventura del náufrago Pedro Serrano, precursor y acaso modelo del Robinson Crusoe, o la batalla contra las ratas que protagonizó, un día y una noche, un marinero enfermo en una nave solitaria atracada en el puerto de Trujillo. O legendarias creencias de los antiguos peruanos: la enfermedad de la luna y los conjuros para curarla, por ejemplo, o la peripecia triste de la piedra cansada, traída de muy lejos para la fortaleza del Cusco pero que «del mucho trabajo que pasó por el camino, hasta llegar allí, se cansó y lloró sangre, y que no pudo llegar al edificio» (VII, XXIX). Episodios épicos, como la conquista de Chile por Pedro de Valdivia y las rebeliones araucanas, o descripciones soberbias, principalmente la evocación del Cusco, su tierra. A la nostalgia y el sentimiento que contagian a este texto una tierna vitalidad, se suman una precisión abrumadora de datos animados por pinceladas de color que van trazando, en un inmenso fresco, la belleza y poderío de la capital del Incario, con sus templos al sol y sus conventos de vírgenes escogidas, sus fiestas y ceremonias minuciosamente reglamentadas, lo pintoresco de los atuendos y tocados que distinguían a las diferentes culturas y naciones sometidas al Imperio y viviendo en esta ciudad cosmopolita, erizada de fortalezas, palacios y barrios conformados como un prototipo borgiano, pues reproducían en formato menor la geografía de los cuatro suyos o regiones del Tahuantinsuyo: el Collasuyo, el Cuntisuyo, el Chinchaysuyo y el Antisuyo.

La elegancia de este estilo está en su claridad y en su respiración simétrica y pausada, en sus frases de vasto aliento que, sin jamás perder la ilación ni atropellarse, despliegan, una tras otra, en perfecta coherencia y armonía, ideas e imágenes que alcanzan, algunas veces, la hipnótica fuerza de las narraciones épicas, y, otras, los acentos líricos de endechas y elegías. El Inca Garcilaso, «forzado del amor natural de la patria», que confiesa haberlo impulsado a escribir su libro, esmalta y perfecciona la realidad objetiva para hacerla más seductora, sobre un fondo de verdad histórica con la que se toma libertades aunque sin romper nunca del todo con ella. La acabada artesanía de su estilo, la astucia con que su fantasía enriquece la información y su dominio de las palabras, con las que de pronto se permite alardes de ilusionista, hacen de los Comentarios Reales una de esas obras maestras literarias contra las que en vano se estrellan las rectificaciones de los historiadores, porque su verdad, antes que histórica, es estética y verbal.

El Inca está muy orgulloso de ser indio, y se jacta a menudo de hablar la lengua de su madre, lo que, subraya muchas veces, le da una superioridad —una autoridad— para hablar de los incas sobre los historiadores y cronistas españoles que ignoran, o hablan apenas, la lengua de los nativos. Y dedica muchas páginas a corregir los errores de traducción del quechua que advierte en otros cronistas a quienes su escaso o nulo conocimiento del runa-simi conduce a error. Es posible, sin embargo, que este quechua del que se siente tan orgulloso y que se jacta de dominar, en verdad se le estuviese empobreciendo en la memoria por las escasas o nulas ocasiones que tenía de hablarlo. Hay, a ese respecto, en La Florida del Inca, una dramática confesión, comparando su caso con el del soldado español Juan Ortiz, cautivo por más de diez años de los indios de los cacicazgos de Hirrihigua y de Mucozo y que, cuando van a rescatarlo unos españoles dirigidos por Baltasar de Gallegos, descubre que ha olvidado el español y apenas puede balbucear «Xivilla, Xivilla» para que lo reconozcan. Dice el Inca que, al igual que Juan Ortiz entre los indios, por no tener él en España «con quien hablar mi lengua general y materna, que es la general que se habla en todo el Perú... se me ha olvidado de tal manera... que no acierto ahora a concertar seis o siete palabras en oración para dar a entender lo que quiero decir». (La Florida del Inca, II, I, VI). El idioma en el que dice todo esto no es el quechua sino el español, una lengua que este mestizo cusqueño domina a la perfección y maneja con la seguridad y la magia de un artista, una lengua a la que, por sus ancestros maternos, por su infancia y juventud pasadas en el Cusco, por su cultura inca y española, por su doble vertiente cultural, él colorea con un matiz muy personal, ligeramente exótico en el contexto literario de su tiempo, aunque de estirpe bien castiza. Hablar de un estilo mestizo sería redundante, pues todos lo son; no existe un estilo puro, porque no existen lenguas puras. Pero la de Garcilaso es una lengua que tiene una música, una cadencia, unas maneras impregnadas de reminiscencias de su origen y condición de indiano, que le confieren una personalidad singular. Y, por supuesto, pionera en nuestra literatura.

El logro extraordinario del Inca Garcilaso de la Vega —dicho esto sin desmerecer sus méritos sociológicos e historiográficos—, antes que en el dominio de la Historia, ocurre en el lenguaje: es literario. De él se ha dicho que fue el primer mestizo, el primero en reivindicar, con orgullo, su condición de indio y de español, y, de este modo, también, el primer peruano o hispanoamericano de conciencia y corazón, como dejó predicho en la hermosa dedicatoria de su Historia General del Perú: «A los Indios, Mestizos y Criollos de los Reynos y Provincias del grande y riquísimo Imperio del Perú, el Ynca Garcilaso de la Vega, su hermano, compatriota y paisano, salud y felicidad». Sin embargo, curiosamente, este primer ‘patriota’ del que nos reclamamos los peruanos, al afirmar antes que ningún otro su idea de Patria encontró y asumió bajo este vocablo una fraternidad mucho más amplia que la de una circunscrita nacionalidad, la de un vasto conglomerado, que, poco más o poco menos, se confunde con la colectividad humana en general. No fue ésta una operación consciente, desde luego; es algo que resultó de sus intuiciones, de sus lecturas universales y de su sensibilidad generosa, y, por cierto, de ese humanismo sin fronteras que bebió de la literatura renacentista, un espíritu ecuménico muy semejante, por lo demás, a la idea de ese Imperio de los Incas que él popularizó: una patria de todas las naciones, una sociedad abierta a la diversidad humana. Llamándose «indio» a veces, y a veces «mestizo», como si fueran términos intercambiables y no hubiera en ellos una incompatibilidad manifiesta, el Inca Garcilaso reivindica una Patria, precisando «yo llamo así todo el Imperio que fue de los Incas» (IX, XXIV). Por lo demás, este hombre tan orgulloso de su sangre india, que lo entroncaba con una civilización de historia pujante y altamente refinada, no se sentía menos gratificado de su sangre española, y de la cultura que heredó gracias a ella: la lengua y la religión de su padre, y la tradición que lo enraizaba en una de las más ricas vertientes de la cultura occidental. El inventario que se hizo de su biblioteca, a su muerte, es instructiva; su curiosidad intelectual no conocía fronteras. En ella figuran, además de autores castellanos, muchos clásicos helenos, latinos e italianos, Aristóteles, Tucídides, Polibio, Plutarco, Flavio Josefo, Julio César, Suetonio, Virgilio, Lucano, Dante, Petrarca, Boccaccio, Ariosto, Tasso, Castiglione, Aretino y Guicciardini, entre muchos otros.

Lo notable y novedoso —revolucionario, habría que decir—, en la actitud del Inca frente al tema de la Patria, lo que ahora llamaríamos «la identidad», es que es el  primero en no ver la menor incompatibilidad entre un patriotismo inca y un patriotismo español, sentimientos que en él se entroncaban y fundían, como todo indisoluble, en una alianza enriquecedora. Por eso, nadie trate de valerse de las bellas páginas que escribió el Inca Garcilaso de la Vega para acarrear agua al molino del nacionalismo. El autor de los Comentarios Reales está en las antípodas de la visión limitada, mezquina y excluyente  de cualquier doctrina nacionalista. Su idea del Perú es la de una Patria en la que cabe la diversidad, en la que «se funden los contrarios» (la idea que George Bataille tenía de lo humano), esa aptitud para abrirse a las demás culturas e incorporarlas a la propia, que tanto admiraba en sus ancestros Incas. Por eso, al final, la imagen de su persona que su obra nos ha legado es la de un ciudadano sin bridas regionales, alguien que era muchas cosas a la vez sin traicionar ninguna de ellas: indio, mestizo, blanco, hispano-hablante y quechua-hablante (e italiano-hablante), cusqueño y montillano o cordobés; indio y español, americano y europeo. Es decir, un hombre universal.

Pero, acaso sea más importante todavía que cualquier consideración sociológica derivada de su obra, el que, gracias a la cristalina y fogosa lengua que inventó, fuera el primer escritor de su tiempo en hacer de la lengua de Castilla una lengua de extramuros, de allende el mar, de las cordilleras, las selvas y los desertos americanos, una lengua no sólo de blancos, ortodoxos y cristianos, también de indios, negros, mestizos, paganos, ilegítimos, heterodoxos y bastardos. En su retiro cordobés, este anciano devorado por el fulgor de sus recuerdos, perpetró, el primero de una vastísima tradición, un atraco literario y lingüístico de incalculables consecuencias: tomó posesión del español, la lengua del conquistador y, haciéndola suya, la hizo de todos, la universalizó. Una lengua que, como el runa-simi, que él evocaba con tanta devoción, se convertiría desde entonces, igual que el quechua, la lengua general de los pueblos del Imperio de los Incas, en  la lengua general de muchas razas, culturas, geografías, una lengua que, al cabo de los siglos, con aportes de habladores y escribidores de varios mundos, tradiciones, creencias y costumbres, pasaría a representar a una veintena de sociedades desparramadas por el planeta, y a cientos de millones de seres humanos, a los que ahora hace sentirse solidarios, hijos de un tronco cultural común, y partícipes, gracias a ella,  de la modernidad.

Éste ha sido, desde luego, un vastísimo proceso, con innumerables figurantes y actores. Pero, si hay que buscar un principio al largo camino del español, desde sus remotos orígenes en las montañas asediadas de Iberia hasta su formidable proyección  presente, no estaría mal señalarle como fecha y lugar de nacimiento los de los Comentarios Reales que escribió, hace cuatro siglos, en un rincón de Andalucía, un cusqueño expatriado al que espoleaban una agridulce melancolía y esa ansiedad de escribidor de preservar la vida o de crearla, sirviéndose de las palabras.

De Inca Garcilaso en de lingua franca

Nederlands

Mario Vargas Llosa

Mario Vargas Llosa

Als zoon van een Spaanse conquistador en een Incaprinses, verstreken de kinderjaren en jeugd van Gómez Suárez de Figueroa, geboren in Cuzco op 12 april 1539, onder bijzondere omstandigheden: het grote trauma van de verovering en vernietiging van het Incarijk was recent en lag nog vers in het geheugen van de Indianen en Spanjaarden, en de pracht en krachtpatserij van de kolonisatie, met het bloederige strijdtoneel, de verbetenheid, schrikbeelden, heldendaden en onrechtvaardigheden speelden zich af vlak voor de ogen van de jonge mesties en bastaard wiens bewustzijn die beelden, waarop zijn herinnering een halve eeuw later gretig terug zou komen, opslokte.

Op zijn twintigste, in 1560, vertrok Gómez Suárez de Figueroa naar Spanje, waar hij arriveerde na een eindeloos lange reis waarvoor hij het Andesgebergte moest doorkruisen, de zandvlaktes van de Peruaanse kust, de Stille Oceaan, de Caraïben, de Atlantische Oceaan en de steden Panama, Lissabon en, tot slot, Sevilla. Hij ging naar het hof met een duidelijk doel: het opeisen van de waardering van de diensten die zijn vader, de aanvoerder Garcilaso de la Vega, had geleverd tijdens de verovering van Latijns-Amerika, en daarvoor van de Spaanse kroon de overeenkomstige beloning te ontvangen. Zijn inspanningen tegenover de Koloniale Raad faalden vanwege de grillige loyaliteit van de aanvoerder, die ervan beschuldigd werd dat hij de opstandeling Gonzalo Pizarro zijn paard leende in de Slag om Huarina; een gebeurtenis die hem altijd zou blijven achtervolgen en die de jonge mesties vervolgens in zijn boeken probeerde te weerleggen en te verzachten. Hij begroef zich, zijn frustatie verbijtend, in een gehucht in Cordoba, Montilla, waar hij vele jaren in complete duisternis doorbracht. Hij verliet het voor korte tijd om tussen maart en december 1570 met de troepen van de Markies van Priego de opstand van de moriscos in de Alpujarras van Granada te neer te slaan waar hij, zonder veel inzet, zijn strepen als aanvoerder verdiende.

In Montilla en vervolgens in Cordoba, leefde hij, ondersteund door zijn familieleden van vaders kant, een regelmatig bestaan waarvan we slechts weten dat hij een voorliefde voor paarden had, dat hij een dienstmeisje zwanger maakte die hem een zoon schonk, dat hij peter was bij vele doopplechtigheden en dat hij over de bevolkingsregisters van de inwoners onderhandelde met niemand minder dan Luis de Gongora. En, het belangrijkste, dat hij zich vol overgave wijdde aan lezen en studeren, zodat toen in 1570 zijn eerste boek verscheen, een verfijnde vertaling van het Italiaans in het Spaans van een boek over neoplatonische theologie en filosofie,  Los diálogos de amor (Liefdesdialogen) van León Hebreo, de uit Cuzco afkomstige man van Montilla, die tegen die tijd zijn naam had veranderd in die van Inca Garcilaso de la Vega, een scherpzinnig denker was geworden, doordrenkt van de renaissancistische cultuur en eigenaar van een proza dat zo helder was als de lucht van het Andesgebergte. Het boek werd verboden door de Inquisitie, en de Inca, voorzichtig, haastte zich de inquisiteurs gelijk te geven en erkende dat het niet goed was dat dergelijk werk in de volkstaal circuleerde «omdat het niet bedoeld was voor het volk».

Tegen die tijd had hij zijn zinnen gezet op een intellectuele onderneming van formaat: het beschrijven van de geschiedenis van de Spaanse expeditie naar Florida, aangevoerd door Hernando de Soto en vervolgens door Luis de Moscoso, tussen 1539 en 1543, waarbij hij gebruik maakte van de herinneringen van de aanvoerder Gonzalo Silvestre, een oude soldaat die deel had genomen aan het avontuur en die Garcilaso had leren kennen in Cuzco. Hoewel uit deze bladzijden blijkt dat de Inca, zoals in die tijd de gewoonte was in de vertelkunst, een zuivere beschrijver was van de herinneringen van Silvestre en andere getuigen en geschiedschrijvers van die ongelukkige expeditie, is La Florida del Inca (De bloemenzee van de Inca), gedrukt in Lissabon in 1605, in werkelijkheid een ambitieus relaas van romaneske architectuur, doorspekt met klassieke verwijzingen en geschreven als een samenspel van avonturen, dramatiek, epische fonkelingen en ingekleurd met de beste ridderverhalen. Deze tekst volstaat om hem te bestempelen als een van de beste prozaschrijvers van de Gouden Eeuw.

In La Florida zegt de Inca, zichzelf verwerend tegen een toeschrijving die hem in de toekomst ten deel zal vallen —dat hij eerder letterkundige dan geschiedschrijver is—: «Mijn hele leven, goede poëzie daargelaten, heb ik vijandig gestaan tegenover fictie, zoals ridderromans en dergelijke» (II, I, XXVIII). We hebben geen reden te twijfelen aan zijn woorden, of aan zijn goede bedoelingen als geschiedschrijver. Maar wellicht kunnen we zeggen dat in zijn tijd de grenzen tussen geschiedenis en literatuur, tussen werkelijkheid en fictie, vaag waren en regelmatig verdwenen. Dat gebeurt, meer dan in enig ander van zijn werken, in La Florida, een verhaal dat Garcilaso leerde kennen door de herinneringen —een meer dan subjectieve materie— van een oude soldaat die vastbesloten was zijn hoofdrol in het avontuur te benadrukken, en door middel van nauwelijks meer een paar geschreven getuigenissen. Eigenlijk, hoewel de grondstof van La Florida een waargebeurde geschiedenis is, idealiseert de weergave ervan in het boek van Garcilaso, meeslepend proza en bedreven gebruik van de taal, het ware verhaal en spint het tot een epische vertelling, tot prachtige historische fictie, de eerste met Spaans-Amerikaanse wortels.

Hoewel hij terug kon vallen op de getuigenis van de aanvoerder Gonzalo Silvestre, die deel had genomen aan de verovering van Florida in de expeditie van Hernando de Soto, en de verslagen van twee ooggetuigen —Juan Coles en Alonso de Carmona— raadpleegde, zette Garcilosa er nooit voet aan wal, noch kende hij de inboorlingen of de talen die ze spraken zodat hij, ondanks zijn pogingen zich te beperken tot de historische werkelijkheid, in La Florida del Inca vaak een beroep moest doen op zijn verbeelding om de leemtes op te vullen en de geschiedenis die hij vertelde te kleuren met details, nauwkeurigheden en anekdotes. Dat deed hij met de doelmatigheid en het talent van de beste vertellers uit zijn tijd. Er is wel gezegd dat de ridderromans het voorbeeld vormden voor dit eerste krachtige werk van de Inca Garcilaso, en dat dit waar is blijkt als dit prachtige boek vergeleken wordt met de epische avonturen van Amadises, Espliandanes of Tristan de Leonis.

De toespraken die de Indianen en Spanjaarden uitwisselen zijn ridderlijk, literair en hoogdravend, en zij delen de voorkeur voor ceremoniën, waarvan het betoog van opperhoofd Vitachuco tegenover zijn broers die hem ervan willen overtuigen dat hij vrede moest sluiten, een voortreffelijk voorbeeld is. De inboorlingen van la Florida zijn net zo gevoelig voor eer en goede naam als de Spanjaarden, ze hebben dezelfde renaissancistische voorstelling van moed, reputatie, uiterlijk vertoon, ze hebben de neiging grove taal uit te slaan en theatrale gebaren te maken, en ze zijn wreed wat betreft hun straffen voor overspelige echtgenotes terwijl ze zich absoluut niet op lijken te winden als het gaat om overspelige echtgenoten. Het geval is dat, zoals Luis Loayza zegt, «de Indianen in werkelijkheid verklede Spanjaarden zijn; niet alleen hun kleding maar ook hun denkbeelden zijn Europees. We kunnen aannemen dat het Garcilaso is die voor hen spreekt en hen zijn eigen meningen uit laat spreken over eer, faam, loyaliteit, moed, de natuurgodsdienst, wellicht de onrechtvaardigheden van de verovering»¹. De namen van de opperhoofden klinken eerder Baskisch dan inheems (Hirrihigua, Mucozo, Urribarracuxi) en in La Florida komen enkele legendarische dieren voor, zoals de jachthond Bruto die vier Indianen vangt in de provincie Ocali. De getallen in het verhaal zijn overdreven, vaak niet realistisch, en deze ingebeelde hoogmoed heeft ook gevolgen voor de personages en gebeurtenissen. Dat moet hem echter niet verweten worden, want uit deze vrijheiden ontkiemen enkele van de ware geneugtes van het boek. Zoals deze beschrijving van het zwaarlijvige stamhoofd: «Capasi was een zodanig dikke man dat hij, door zijn enorme omvang en door de kwalen en belemmeringen die dat veroorzaakte, dermate gehandicapt was dat hij geen stap kon verzetten of overeind kon blijven staan. Zijn Indianen vervoerden hem in een draagstoel, en als hij zich al door zijn huis voortbewoog was dat kruipend» (II, II, XI). Zelfs een liefdesavontuur ontbreekt niet in dit ridderverhaal: die van de Sevillaan Diego de Guzmán, snel hoteldebotel en verwoed gokker, die besluit, omdat hij hopeloos verliefd is op een Indiaanse, dochter van het stamhoofd Naguatex, van wie hij het gokspel verliest, om liever bij de Indianen te blijven wonen dan afscheid te moeten nemen van zijn geliefde.

Voor het overige beperkt de Inca zich niet tot het uitbrengen van verslag. Hij gaat nóg verder en beschrijft wat zijn personages zich verbeelden, wat niet het privilege is van de geschiedschrijver, maar van de romanschrijver. Het opperhoofd Vitachuco «zag zichzelf al aanbeden worden door de nabijgelegen landen en alle andere rijken omdat hij hun levens had gered en hun haciënda´s had behouden: hij hoorde al de loftuitingen, en het gejubel van de Indianen vanwege zo´n geweldige heldendaad. Hij fantaseerde over de liedjes, geschreven ter meerdere eer en glorie van zijn prestaties, die de vrouwen en kinderen, al dansend in kringen vóór hem, zouden moeten zingen, iets wat heel gebruikelijk was bij die Indianen» (II, I, XXIII).

Niets van dit alles doet iets af aan de krachtige geloofwaardigheid van La Florida die de lezer in spanning houdt. Maar deze overtuigingskracht vloeit eerder voort uit het literaire dan het historische, meer uit de verhalende vaardigheid van de Inca dan uit zijn loyaliteit aan de werkelijke gebeurtenis. Het hele boek is doorspekt met voorvallen en korte anekdotes van buitengewoon verhalende kracht, van verrassende feiten of uitzonderlijke situaties die de lezer in de ban houden: «… omdat Juan López Cacho, omdat hij zo veel in het water had gewerkt en het zo koud was, bevroren was en was veranderd in een houten paal en geen hand of voet meer kon bewegen» (II, II, XIII). Of deze lugubere scène, waarbij de Spanjaarden zich na de strijd «bezighielden met het opensnijden van dode Indianen en het weghalen van hun vet dat diende als zalf en olie om de wonden te genezen» (III, XXX). Maar het meest fantastische voorbeeld is wellicht de gebeurtenis waarbij het opperhoofd Vitachuco, gevangene van Hernando de Soto, zich na een opzienbarende lichamelijke oefening —wellicht om een godheid aan te roepen— op zijn overweldiger stort die hij, voordat hij door tien of twaalf zwaarden wordt doorboord, met een vuistslag te gronde richt:

Zeven dagen na de vechtpartij en de wanorde, op het moment dat de gouverneur en het opperhoofd het eten achter de kiezen hadden, want opdat ze vrienden zouden worden legde de generaal hem in de watten, ging Vitachuco rechtop in zijn stoel zitten, en terwijl hij zijn lichaam van de ene naar de andere kant draaide, strekte hij met samengebalde vuisten zijn armen van de ene naar de andere kant uit, trok ze weer terug en legde zijn vuisten op zijn schouders en vervolgens schudde hij ze opnieuw met zoveel kracht en geweld van zich af dat zijn pijpbenen en gewrichten kraakten als gebroken rietstengels. Dat deed hij om zijn krachten te ontwaken en op te roepen voor datgene wat hij van plan was uit te voeren, een handeling die een gewoonte en zelfs een tweede natuur is geworden van de Indianen van La Florida wanneer ze iets zwaars moeten doen.

Toen hij dat eenmaal gedaan had, stond Vitachuco zo ziedend en woest op als men zich maar kon voorstellen en in een oogwenk viel hij de gouverneur aan, aan wiens rechterhand hij tijdens het eten had gezeten, en greep hem met zijn linkerhand vast bij zijn hemdsboord, en met zijn rechterhand gaf hij met zijn gebalde vuist een dermate harde klap op zijn ogen, neus en mond dat hij hem moeiteloos, alsof het een kind was, op zijn rug legde op de stoel waarop hij had gezeten, en om hem een laatste slag toe te brengen liet hij zich op hem vallen, terwijl hij zo hard brulde dat het in een omtrek van een kwart mijl te horen was.

De ridders en soldaten die toevallig bij de maaltijd van de generaal aanwezig waren, en zagen dat hij aangevallen werd en in levensgevaar verkeerde door zo´n vreemd en nooit verwacht voorval, stormden op Vitachuco af, grepen hun zwaarden, en staken er in een mum van tijd tien of twaalf door zijn lichaam, waarop de Indiaan dood neerviel, terwijl hij hemel en aarde vervloekte omdat hij er niet in was geslaagd zijn slechte intentie tot een succesvol einde te volbrengen (II, I, XXVIII).

Maar, hoewel La Florida al een meesterwerk is, het boek dat Garcilaso onsterfelijk maakte en in een symbool veranderde is Comentarios Reales (Koninklijke toelichtingen), waarvan het eerste deel, opgedragen aan het Incarijk, eveneens in Lissabon verscheen in 1609, toen de Inca 70 was, en het tweede deel, de eerdergenoemde Historia General del Perú (Algemene geschiedenis van Peru), over de burgeroorlogen en de beginjaren van de kolonie, in 1617, een jaar na zijn dood. De Inca verzekert dat hij alleen datgene opschreef wat hem met de paplepel in was gegoten en zag en hoorde van zijn voorouders, dat wil zeggen, van zijn familieleden van moeders kant, zoals Francisco Huallpa Tupac Inca Yupanqui, en de vroegere aanvoerders van de keizer Huayna Cápac —oom van zijn moeder—, Juan Pechuta en Chanca Rumachi, wier vertellingen over het vernietigde Tahuantinsuyo zijn kinderjaren opluisterden, waarbij ze herinneringen ophaalden die hij op schitterende wijze verbeeldde: «Van de grootsheid en voorspoed van weleer schakelden ze over op de huidige zaken, behuilden ze hun dode Koningen, nu hun rijk hen was ontnomen, hun republiek beëindigd. Deze en soortgelijke korte gesprekken voerden de Inca´s en Palla´s wanneer ze elkaar zagen, en met de gedachte aan het verloren goed besloten ze het gesprek altijd in gesnik en gesnotter, en zeiden: Van heersers in slaven zijn wij veranderd».

Maar ondanks de gegrondheid van zijn herinneringen, ondanks de epistolaire raadplegingen aan de inwoners van Cuzco, en de uitgebreide vergelijking die hij maakte met andere geschiedschrijvers, zoals Blas Valera, José de Acosta, Aguntín de Zárate en Cieza de León, heeft de Comentarios Reales net zo veel te danken aan de fictie als aan de werkelijkheid, omdat het de geschiedenis van Tahuantinsuyo verfraait, waarbij het, net zoals de amauta’s met de Incageschiedenis deden, alles wat als barbaars kon worden aangemerkt wegliet —de mensenoffers bijvoorbeeld, of de wreedheden die inherent zijn aan oorlogen en veroveringen— en deze geschiedenis verguldden met een vreedzame en onbaatzuchtige laag die alleen de officiële, zichzelf rechtvaardigende en stichtelijke geschiedschrijvingen hebben. Een groot Garcilaso-kenner, José Durand, vestigt terecht de aandacht op een proefschrift van Mariano Iberico, geschreven in 1939², volgens wie deze «archetypische en perfecte» visie van waaruit de Inca Garcilaso Tahuantinsuyo beschreef, voortkwam uit de platonische invloed. De Inca is inderdaad vertaler van een klassiek werk over het Florentijnse platonisme (de Diálogos de amor van León Hebreo), en als lezer van veel Italiaanse volgelingen van Plato, van Marcilio Ficino tot Castiglioni, was hij sterk beïnvloed door de filosofie van de Heleense denker, en het is waarschijnlijk dat deze visie op de «ideale vorm van het koninkrijk» die hij beschreef net zo veel of misschien wel meer te maken heeft met de platonische idee over de voorbeeldige en prototypische republiek als met de alledaagse werkelijkheid.

Om nog meer nadruk te leggen op de verworvenheden van het Incario, negeert hij alle eerdere en eigentijdse culturen en beschavingen van de Inca’s, of hij noemt ze primitief en wild, levend in een natuurstaat en hopend dat het beschavend manna over hen zal gaan regenen, de kolonisatie van de Inca´s, wiens paternalistische, edelmoedige en pedagogische heerschappij «hen uit het wildenleven trokken en plaatsten in het menselijke». De beschrijving van de veroveringen van de keizers van Cuzco is zelden oorlogszuchtig; het is vaak een ritueel dat is overgenomen uit de ridderromans en haar overdreven ceremonieel, waarbij de dorpen, met de stamhoofden voorop, zich overgeven aan de zachte slavernij van het Incario, omdat ze net zo overtuigd zijn als de Inca´s zelf van de militaire, culturele en morele superioriteit van hun conquistadores. Soms houden de gewelddadigheden die laatstgenoemden plegen verband met hun goedaardigheid, want zij begaan deze vergrijpen in naam van het Goede om op die manier het Slechte te straffen, zoals de Inca Cápac Yupanqui, die, nadat hij op vreedzame wijze ontelbare dorpen en stammen heeft onderworpen, aan zijn mannen de opdracht geeft om in de kustvalleien van «Uuiña, Camaná, Carauilli, Picta, Quellca en andere, de homosexuelen op te sporen en degenen die ze vonden levend te verbranden op het dorpsplein, niet alleen de bewezen maar ook de verdachte homosexuelen, hoe weinig het er ook waren; en ook hun huizen tot op de grond af te branden, of de bomen van hun stukken grond te verbranden, en de wortels uit de grond te trekken zodat er op geen enkele wijze nog iets aan een dergelijk weerzinwekkende zaak herinnerde» (II, XIII). Om de moederbeschaving te verheerlijken, stelt de Inca de keizers van Cuzco gelijk aan de Europese politieke correctheid en de onverbiddelijke moraal van de Contrareformatie.

Het is waar dat enkele wetten van het Rijk wreed waren, zoals de wet die bepaalde dat de maagden van de Zon die hun gelofte van kuisheid verbraken levend moesten worden begraven en de man die haar had bemind moest worden verdronken, en «ook zijn vrouw, kinderen, dienstmeisjes en ook de familieleden en alle buren en bewoners van zijn dorp en al zijn vee geofferd». Maar hij haast zich eraan toe te voegen dat deze wet «nooit is uitgevoerd, omdat niemand deze ooit had overtreden, omdat (…) de Indianen van Peru vreselijk bang waren voor hun wetten en ze zeer goed naleefden, vooral als het de wetten over hun religie of Koning betrof» (IV, III).

Wat betreft het rijk van de Inca´s, is Garcilaso een aanhanger, een trouw verdediger en voorstander van de officiële lijn van Cuzco en van de exclusieve en unieke traditie. Zijn haat jegens Atathuallpa, die hij «tiran» noemt, en als bekeerling, verrader en wreed presenteert, is het gevoel dat de uit Quito afkomstige Inca wakker wilde maken in de uit Cuzco afkomstige Inca adel die verbonden was aan Huáscar, die door Atathuallpa werd verslagen en vermoord, die vervolgens opdracht gaf de halfbroer van Huáscar te vermoorden, de monarch en legitiem opvolger van de keizerlijke lijn. Zijn familieleden van moeders kant en zijn eigen moeder Isabel Chimpu Occllo maakten van dichtbij de moorden mee die de generaals van Atathuallpa pleegden toen ze Cuzco bezetten, en zij, kind nog, en haar broer Francisco Túpac Inca Yupanqui, behoorden tot de leden van het koninklijk huis van Cuzco die ontkwamen aan de slachting, omdat, zegt Garcilaso, «zij hen de koninklijke kleding uittrokken en hen andere aandeden, van gewone mensen» (XI, XXXVIII). Wanneer de Inca de misdaden en martelingen beschrijft die door Atahuallpa gepleegd worden tegen de inwoners uit Cuzco verdwijnt alle goedheid en vreedzaamheid die, volgens de Comentarios Reales, Tahuantinsuyo kenmerkten en zijn boek barst los in scènes met verschrikkelijk geweld: maar dit dient juist om, als contrast, de menselijke en goedgunstige missie van het door Manco Capc gestichte Incario op de voorgrond te plaatsen, tegenover de onmenselijke barbaarsheid van hun tegenstanders.

Waarom heeft deze idyllische visie op het Inca-imperium, ondanks de aanpassingen van de geschiedschrijvers, een zeggingskracht bereikt die geen enkele andere, minder fantasierijke, visie heeft behaald? Omdat Garcilaso een groot schrijver was, de meest artistieke onder de kroniekschrijvers van de Inca´s, omdat zijn verleidelijke en elegante woorden alles doordrenkten wat met deze kracht waarmee de lezer wordt betoverd die alleen de grootste auteurs in hun fictie weten te leggen, geschreven werd.

Hij is een groot prozaschrijver, en zijn proza ademt poëzie in elk stuk. Hij vertelt ons over de «vurigheid van de veldslagen» en verzekert dat de inwoners van deze gelukkige Republiek, zoals in de renaissancistische utopieën, «het werk veranderden in feest en vrolijkheid». Waarom schitterden de maïsvelden zo vruchtbaar? Omdat de Inca´s «menselijke uitwerpselen over de maïs uitstrooiden, omdat ze zeggen dat dát het beste is». Wie zijn die majestueuze silhouetten die de hemel doorklieven? De «vogels die de Indianen cúntur noemen, die zo groot zijn dat men velen van deze vogels gezien heeft met een spreidwijdte van de vleugels van bijna vijf meter. Het zijn verschrikkelijk woeste roofvogels, hoewel de natuur, gemeenschappelijke moeder, hen de klauwen afnam om hun woestheid te matigen: ze hebben handen als kippenpoten, maar een snavel die zo verschrikkelijk en sterk is dat ze met een enkele aanval de huid van een koe scheuren; dat twee van die vogels, alsof het wolven zijn, haar aanvallen en doden. Ze zijn zwart en wit gevlekt net zoals een ekster».

Zijn favoriete landschap is, natuurlijk, dat van de Andes, «zij die nooit door mensen of dieren is betreden, ontoegankelijk gebergte van mist dat zich uitstrekt van Santa Marta tot de Straat van Magellaan…». Maar het uitzicht op de kust en de bleke woestijnen en schuimende stranden inspireert hem ook tot oogverblindende beschrijvingen, zoals die van de pelikanen die aan het vissen zijn: «Op bepaalde uren van de dag, ´s ochtends en ´s middags —het moet zijn op de uren dat de vis zich opricht om uit het water te springen of wanneer de vogels het meeste honger hebben—, met zijn velen verzamelen zij zich in de lucht en duiken als twee hoge torens en trotse haviken, met gesloten vleugels, in het water om de vis te pakken en verdwijnen onder het water, alsof ze verdrinken, het moet zijn want de vis slaat voor hen op de vlucht, en wanneer dit vermoeden bevestigd gaat worden zie je ze uit het water komen met in hun bek de vis, die ze in de lucht naar binnen schrokken. Het is een genot ze te zien duiken en de harde klappen te horen die ze op het water geven; en er tegelijkertijd een anderen te zien uitkomen met de vangst van de dag en anderen die zich, halverwege de duikvlucht, opnieuw opheffen omdat ze het niet vertrouwen. Kortom, tweehonderd haviken die samen in de hoge vlucht soms duiken en opstijgen, zoals de hamers van de smid» (VII, XIX). Garcilaso, man van een rustig en gedisciplineerd leven, zoals de aan ons overgeleverde documenten onthullen, projecteert dit persoonlijke huiselijke ideaal op het Inca-imperium waarvan hij, boven alles, «haar orde en harmonie» prijst. De obsessie voor netheid was zo groot dat, verzekert hij, de Inca´s opdracht gaven om «zweepslagen op de armen en de benen» van slonzige onderdanen te geven, en de keizers van Cuzco vanwege hun obsessie voor verzorgdheid, «kokers bestemd voor vlooien» als attributen eisten vanwege hun drang voor schoonmaak om de armlastige invaliden te verplichten zich te ontluizen en  te wassen» (V, VI).

Er zijn veel pagina´s met bloemlezingen in de Comentarios Reales. Korte geschiedenissen die verteld worden met de bedrevenheid van een volmaakt verteller, zoals het avontuur van de schipbreukeling Pedro Serrano, voorloper en wellicht voorbeeld van Robinson Crusoe, of de strijd tegen de ratten waarin een zieke marinier in een eenzame boot die aangemeerd lag in de haven van Trujillo, een nacht en een dag, een hoofdrol speelde. Of de legendarische geloofsovertuigingen van de oude Peruanen: de ziekte van de maan en de bezweringen voor haar genezing, bijvoorbeeld, of het treurige avontuur van de vermoeide steen die van verre was gehaald voor het fort van Cuzco, maar die «vanwege de zware tocht daar naartoe, moe was en bloed huilde, en niet bij het gebouw kon komen» (VII, XXIX). Epische gebeurtenissen, zoals de verovering van Chile door Pedro de Valdivia en de Araucanische opstanden, of trotse beschrijvingen, vooral wanneer hij Cuzco, zijn geboortestreek, voor de geest roept. Aan de nostalgie en het gevoel die deze tekst een tedere vitaliteit geven, kan een overweldigende nauwkeurigheid van gegevens worden toegevoegd die worden opgefleurd door gekleurde penseelstreken die, in een immens fresco, de schoonheid en rijkdom van de hoofdstad van het Incario schetsen, met zijn zonnetempels en zijn kloosters met uitverkoren maagden, zijn feesten en minutieus voorbereide ceremoniën, de schilderachtigheid van hun gewaden en hoofdtooien die de verschillende culturen en volkeren onderscheiden die waren onderworpen aan het imperium en leefden in deze kosmopolitische stad, opgebouwd uit forten, paleizen en wijken van Borgiaans prototype, omdat ze op kleiner formaat de geografie van de vier suyos of regio´s van Tahuantinsuyo weergeven: Collasuyo, Cuntisuyo, Chinchaysuyo en Antisuyo.

De elegantie van deze stijl wordt bepaald door de helderheid, de regelmatige en kalme ademhaling en de omvangrijke zinnen die, zonder ooit het onderlinge verband te verliezen en zonder te struikelen, achter elkaar, in perfectie samenhang en harmonie ideeën en beelden ontvouwen die dan weer de hypnotische kracht van de epische vertellingen bereiken, dan weer de lyrische toon van klaagzangen en elegieën. De Inca Garcilaso, «gedwongen door de natuurlijke liefde voor zijn vaderland», die hem, zo geeft hij toe, heeft aangezet tot het schrijven van zijn boek, emailleert en verfijnt de objectieve realiteit om haar verleidelijker te maken, tegen een achtergrond van historische werkelijkheid, waarbij hij zich vrijheden permitteert zonder ooit helemaal met de realiteit te breken. Het perfecte vakmanschap van zijn stijl, de geslepenheid waarmee zijn fantasie de informatie verfraait en zijn uitgebreide woordenschat, waarmee hij plotseling goochelaarstrucjes vertoont, maken dat de Comentarios Reales een van deze literaire meesterwerken is waartegen de herzieningen van geschiedschrijvers tevergeefs worden stukgeslagen, omdat de werkelijkheid ervan eerder esthetisch en letterlijk is dan historisch.

De Inca is er trots op Indiaan te zijn, en hij pocht dat hij de taal van zijn moeder spreekt, die, benadrukt hij regelmatig, hem meer recht geeft —die hem een autoriteit verleent— om over de Inca´s te spreken dan de Spaanse geschiedschrijvers en kroniekschrijvers die de taal van de inboorlingen niet of nauwelijks spreken. En hij besteedt veel pagina´s aan het verbeteren van de vertaalfouten van het Quechua die hij bij andere kroniekschrijvers ontdekt bij wie de beperkte of afwezige kennis van het runa-simi tot fouten leidt. Toch is het mogelijk dat hij zich van dit Quechua, waarop hij zo trots is en waarvan hij pocht het te spreken, in werkelijkheid steeds minder herinnerde doordat er weinig of geen gelegenheden waren waar hij het kon spreken. Er is, wat dit betreft, in La Florida, een aandoenlijke verklaring, zijn situatie vergelijkend met die van de Spaanse soldaat Juan Ortiz, die meer dan tien jaar gevangen wordt gehouden door de Indianen van de hoofdmanschappen van Hirrihigua en Mucozo en die, als enkele Spanjaarden aangevoerd door Baltasar de Gallegos hem willen bevrijden, ontdekt dat hij geen Spaans meer spreekt en nog net «Xivilla, Xivilla» kon prevelen opdat ze hem herkennen. De Inca zegt dat, net zoals Juan Ortiz bij de Indianen, omdat «ik in Spanje niemand heb met wie ik de lingua franca en moedertaal kan spreken, en het is die taal die overal in Peru gesproken wordt… en die ik ben vergeten… zodat ik nu niet eens meer zes of zeven woorden samen kan voegen om uit te drukken wat ik wil zeggen» (La Florida del Inca, II, I, VI). De taal waarin hij dit alles zegt is niet het Quechua, maar het Spaans, een taal die deze mesties uit Cuzco perfect beheerst, en met de zekerheid en de magie van een artiest om zijn vinger windt, een taal waarmee hij de literaire context van zijn tijd, vanwege de voorvaderen van zijn moeder, vanwege zijn kinderjaren en jeugd die hij doorbracht in Cuzco, vanwege de Inca- en Spaanse cultuur, vanwege de dubbele culturele afkomst, met een heel persoonlijke, licht exotische tint inkleurt, hoewel met zuivere Spaanse wortels is. Het zou overbodig zijn om van een «mestiesstijl» te spreken, want dat zijn ze allemaal: er bestaat geen pure stijl, omdat er geen pure talen bestaan Maar de taal van Garcilaso heeft muziek, ritme, stijl, en is doorspekt met vage herinneringen aan zijn Indiaanse afkomst en aard, die hem een bijzonder karakter geven. En die hem, natuurlijk, maakt tot een wegbereidende persoonlijkheid in de Spaanstalige literatuur.

Het buitengewone succes van de Inca Garcilaso de la Vega —dit gezegd hebbende zonder afbreuk te doen aan zijn sociologische en historiografische verdiensten—, heeft, eerder dan op het domein van de Geschiedenis, plaats in de taal: die is literair. Van hem wordt gezegd dat hij de eerste mesties is die, met trots, zijn Indiaanse en Spaanse afkomst opeiste en daarmee ook de eerste Peruaan en Spaans-Amerikaan in hart en nieren was, zoals hij al voorspelde in de prachtige opdracht van zijn Historia General del Perú: «Aan de Indianen, Creolen en Mestiezen van de Koninkrijken en Provincies van het grote en steenrijke Imperium van Peru, de Inca Garcilaso de la Vega, uw broer, landgenoot en streekgenoot, gezondheid en geluk». Toch verstaat deze eerste «patriot» die wij Peruanen opeisen, wanneer hij eerder dan wie ook zijn idee over het Vaderland uiteenzet, onder deze term vreemd genoeg een broederschap dat veel breder is dan dat van een beknotte nationaliteit; een broederschap van een uitgestrekt conglomeraat, dat, min of meer, versmelt met de menselijke gemeenschap in het algemeen. Dit was uiteraard geen bewuste uitwerking: het is iets dat voortvloeide uit zijn gevoelens, uit zijn universele lectuur en grote gevoeligheid, en natuurlijk uit het onbegrensde humanisme dat hij tot zich nam via de renaissancistische literatuur, een oecumenische instelling die, voor het overige, erg veel lijkt op het idee over het imperium van de Inca’s dat door hem algemeen goed werd: een vaderland van alle volkeren, een maatschappij die openstaat voor de menselijke diversiteit. oor zich soms «Indiaan» te noemen, soms «halfbloed», alsof het inwisselbare begrippen zijn en er geen overduidelijke strijdigheid tussen beide bestaat, eist de Inca Garcilaso een Vaderland op, en expliceert: «zo noem ik het hele Imperium dat van de Inca’s was» (IX, XXIV). Verder toonde deze man die zo trots was op zijn Indiaanse bloed, dat hij koppelde aan een beschaving met een krachtige en erg verfijnde geschiedenis, zich niet minder dankbaar voor zijn Spaanse bloed, en voor de cultuur die hij dankzij haar erfde: de taal en de religie van zijn vader, en de traditie die hem wortelde in een van de rijkste bronnen van de westerse cultuur. De inventaris die bij zijn overlijden van zijn bibliotheek werd gemaakt is verhelderend; zijn intellectuele nieuwsgierigheid kende geen grenzen. Er stonden, naast Spaanse auteurs, veel Helleense, Latijnse en Italiaanse klassieken in: Aristoteles, Thucydides, Plutarchus, Flavius Josephus, Julius Ceasar, Suetonius, Virgilius, Lucanus, Dante, Petrarca, Boccaccio, Ariosto, Tasso, Castiglione, Aretino en Guicciardini, onder anderen.

Het opmerkelijke en nieuwe —revolutionaire, zouden we kunnen zeggen—, in de houding van de Inca ten opzichte van het vaderland, dat wat we tegenwoordig «identiteit» noemen is dat hij de eerste is die niet de minste tegenstrijdigheid ziet in een Inca vaderlandsliefde en een Spaans vaderlandsliefde, gevoelens die met elkaar verbonden worden en met elkaar versmelten, zoals alles wat onscheidbaar is, in een verrijkende verbintenis. Daarom laat niemand proberen gebruik te maken van de prachtige bladzijden die de Inca Garcilaso de la Vega schreef, om water naar de molen van het nationalisme te vervoeren. De auteur van de Comentarios Reales staat loodrecht tegenover de beperkte, kleingeestige en uitsluitende visie van enig ander nationalistische doctrine. Zijn idee van Peru is dat van een vaderland waarin plaats is voor diversiteit, waar «de tegenstellingen samensmelten» (het idee van George Bataille over het humane), het vermogen zich open te stellen voor andere culturen en deze op te nemen in de eigen cultuur, het vermogen dat hij zo bewonderde bij zijn Inca-voorvaderen. Daarom is, uiteindelijk, het beeld van zijn persoon dat ons door middel van zijn werk is overgeleverd, dat van een staatsburger zonder regionale teugels, iemand  die vele personen in zich herbergde zonder een van hen te verraden: Indiaan, mesties, blanke, Spaans sprekende en Quechua sprekende (en Italiaans sprekende), een man uit Cuzco en Montilla of Cordoba; Indiaan en Spanjaard, Zuid-Amerikaan en Europeaan. Kortom, een universeel mens.

Maar wellicht nog belangrijker dan enig sociologische beschouwing die voortvloeit uit zijn werk, is dat hij, dankzij de kristalheldere en hartstochtelijke taal die hij uitvond, de eerste schrijver was van zijn tijd die de taal van Castilië veranderde in een taal die buiten de stadsmuren werd gesproken, een taal van de koloniën, van het gebergte, de Zuid-Amerikaanse oerwouden en woestijnen, een taal die niet alleen toebehoorde aan de blanken, orthodoxen en christenen, maar ook aan Indianen, zwarten, mestiezen, heidenen, buitenechtelijke kinderen, onrechtzinnige mensen en bastaarden. Tijdens zijn retraite in Cordoba pleegde deze oude man, die werd verteerd door de schittering van zijn herinneringen, de eerste van een eindeloos uitgestrekte traditie, een literaire en linguïstische roofoverval met verstrekkende gevolgen: hij nam het Spaans in bezit, de taal van de conquistador en, door de taal eigen te maken, deelde hij haar met iedereen, maakte hij haar algemeen. Een taal die, zoals het runa-simi dat hij met zoveel verering opriep, sindsdien, net als het Quechua, de gemeenschappelijke voertaal van de dorpen van het Imperium van de Inca´s, veranderde in de gemeenschappelijke voertaal van vele rassen, culturen, streken, een taal die in de loop der eeuwen, met bijdragen van sprekers en schrijvers uit verschillende werelden, tradities, religies en gewoontes, een twintigtal over de planeet verspreide samenlevingen zou gaan vertegenwoordigen, en honderden miljoenen mensen, die zich tegenwoordig met elkaar verbonden voelen, kinderen van een gemeenschappelijke culturele stam, en dankzij deze taal deelgenoten van de moderniteit.

Dit is natuurlijk een erg lang proces geweest, met talloze figuranten en acteurs. Maar als er een beginpunt moet worden aangewezen op de lange weg van het Spaans, vanaf de verre oorsprong in de belegerde bergen van het Iberisch schiereiland tot de huidige invloed, dan zou het niet slecht zijn om als geboorteplaats en datum de Comentarios Reales aan te wijzen, dat vier eeuwen geleden in een uithoek van Andalusië geschreven werd door een emigrant uit Cuzco die werd aangespoord door een zoetzure melancholie en die spanning van een schrijver om het leven te behouden of te creëren, gebruik makend van woorden.

Vertaling: Esther te Lindert.